ෂෙයිකුල් ඉස්ලාම් ඉබ්නු තයිමියියා රහිමහුල්ලාහ් මෙසේ පවසයි:
“මෙය අවබෝධ කරගත් විට, අල්ලාහ්ගේ මෙම ප්‍රකාශය:
‘නුඹලාගේ පරමාධිපතිගෙන් බැගෑපත්ව හා රහසිගතව ප්‍රාර්ථනා කරනු.’ (අල්-අඃරාෆ් 7:55)
මෙය ප්‍රාර්ථනා වර්ග දෙකම ආවරණය කරයි. නමුත් මෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් අදහස් කරන්නේ ඉල්ලීමේ ප්‍රාර්ථනාව වන අතර, එය තුළ යාඥාවේ ප්‍රාර්ථනාව ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් එය රහසිගතව හා සැඟවී සිදු කිරීමට නියෝග කර ඇත.
අල්-හසන් (رحمه الله) පැවසීය:
‘රහසිගත ප්‍රාර්ථනාව සහ ප්‍රසිද්ධියේ කරන ප්‍රාර්ථනාව අතර හැත්තෑ ගුණයක වෙනසක් ඇත.’
මුස්ලිම්වරු ප්‍රාර්ථනා කිරීමේදී මහත් උත්සාහයක් දරන නමුත්, ඔවුන්ගේ හඬ ඇසෙන්නේ නැති තරම් විය. එනම්, ඔවුන්ගේ ප්‍රාර්ථනාව වූයේ ඔවුන් සහ ඔවුන්ගේ පරමාධිපති වූ අල්ලාහ් අතර වූ මඳ හඬක් පමණි.
ඒ, අල්ලාහ් මෙසේ පවසන බැවිනි:
‘නුඹලාගේ පරමාධිපතිගෙන් බැගෑපත්ව හා රහසිගතව ප්‍රාර්ථනා කරනු.’
තවද, උන්වහන්සේ යහපත් ගැත්තෙකු ගැන සඳහන් කරමින්, ඔහු කළ ක්‍රියාව අගය කළේ මෙසේය:
‘ඔහු තම පරමාධිපතිට රහසිගතව ආමන්ත්‍රණය කළ අවස්ථාවේදී.’
(මර්යම් 19:3)
ප්‍රාර්ථනාව රහසිගතව කිරීමේ ඇති ප්‍රයෝජන:
පළමුව: එය වඩාත් ශක්තිමත් විශ්වාසයක් පෙන්නුම් කරයි. මන්ද, රහසිගත ප්‍රාර්ථනාවක් පවා අල්ලාහ් සවන් දෙන බව එය කරන පුද්ගලයා දන්නා බැවිනි.
දෙවනුව: එය වඩාත් උසස් වූ විනය හා ගෞරවයක් පෙන්නුම් කරයි. රජවරුන් ඉදිරියේ හඬ උස් කිරීම සුදුසු නොවන අතර, ඔවුන් ඉදිරියේ හඬ නඟන්නන් ඔවුන් පිළිකුල් කරති. අල්ලාහ්ට නම් උසස්ම උපමාව අදාළ වේ. එබැවින් උන්වහන්සේ රහසිගත ප්‍රාර්ථනාව පවා අසන්නේ නම්, උන්වහන්සේ ඉදිරියේ විනයට හා ගෞරවයට ගැළපෙන්නේ පහත් හඬින් ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි.
තුන්වනුව: එය ප්‍රාර්ථනාවේ ආත්මය හා හරය වන බැගෑපත්කම සහ නිහතමානීභාවය වඩාත් ප්‍රබල කරයි. සැබෑවටම බියෙන් හා නිහතමානීව සිටින පුද්ගලයා, බිඳුණු හදවතකින්, තම අවයවයන් යටහත් කරගෙන, හඬද පහත් කරගෙන, දුප්පත් හා අසරණ පුද්ගලයෙකු මෙන් ඉල්ලා සිටියි. ඔහුගේ යටහත්භාවය හා සන්සුන්භාවය කෙතරම් වැඩි වන්නේද යත්, ඔහුගේ දිව පවා කතා කිරීමට අපහසු වන තරමට පත්විය හැකිය. ඔහුගේ හදවත දැඩි ආයාචනයකින් ඉල්ලා සිටින අතර, ඔහුගේ දැඩි යටහත්භාවය නිසා ඔහුගේ දිව නිහඬව පවතී. හඬ උස් කර ප්‍රාර්ථනා කිරීමේදී මෙවැනි තත්ත්වයක් ඇති වීම ඉතා අපහසුය.
සිව්වනුව: එය අවංකභාවය (ඉක්ලාස්) වඩාත් ප්‍රබල කරයි.
පස්වනුව: ප්‍රාර්ථනාවේදී හදවතේ සියලු අවධානය යටහත්භාවය වෙත එකතු කිරීමට එය වඩාත් උපකාරී වේ. හඬ උස් කිරීම හදවතේ අවධානය විසුරුවා හැරිය හැකිය. එබැවින් හඬ පහත් කරන තරමට, අල්ලාහ් වෙත තම අරමුණ හා අවධානය පමණක් කැප කිරීම වඩාත් ප්‍රබල වේ.
හයවනුව: මෙය ඉතා අලංකාර කරුණකි. රහසිගත ප්‍රාර්ථනාව, ප්‍රාර්ථනා කරන පුද්ගලයා තම පරමාධිපතිට සමීප බව පෙන්වයි. එය දුරස්ථ පුද්ගලයෙකු දුරස්ථ කෙනෙකුට හඬගසන ආකාරයේ ඇමතීමක් නොවේ.
එබැවින් අල්ලාහ් තම ගැත්තා වූ සකරියා (عليه السلام) ගැන ප්‍රශංසා කරමින් මෙසේ පැවසීය:
‘ඔහු තම පරමාධිපතිට රහසිගතව ආමන්ත්‍රණය කළ අවස්ථාවේදී.’ (මර්යම් 19:3)
හදවත තුළ අල්ලාහ්ගේ සමීපභාවය සිහිපත් වූ විට, උන්වහන්සේ තමන්ට සෑම සමීපයකටම වඩා සමීප බව අවබෝධ වූ විට, පුද්ගලයා තම ප්‍රාර්ථනාව හැකි තරම් රහසිගත කරයි.
නබි ﷺ තුමාද නිවැරදි හදීසයකින් මෙම අර්ථය පෙන්වා දී ඇත. නබි ﷺ තුමා සමඟ ගමනක යෙදී සිටියදී සහාබාවරු තක්බීර් පවසමින් තම හඬ උස් කළහ. එවිට එතුමාණෝ මෙසේ පැවසූහ:
‘නුඹලා ඔබලාටම මෘදු වන්න. මන්ද, නුඹලා බිහිරි කෙනෙකුට හෝ නොසිටින කෙනෙකුට හඬගසන්නේ නැත. නුඹලා අසන්නෙකු වූ, සමීප වූ අල්ලාහ්ට ප්‍රාර්ථනා කරමින් සිටින්නෙහුය. උන්වහන්සේ නුඹලාගෙන් කෙනෙකුගේ ඔටුවාගේ බෙල්ලට වඩාත් සමීපය.’
අල්ලාහ් තවදුරටත් මෙසේ පවසයි:
‘මාගේ ගැත්තන් මා පිළිබඳව නුඹගෙන් විමසුවහොත්, සැබැවින්ම මම සමීපය. ප්‍රාර්ථනා කරන්නා මා අමතන විට ඔහුගේ ප්‍රාර්ථනාවට මම පිළිතුරු දෙමි.’ (අල්-බකරා 2:186)
ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වෙත ඇති මෙම සමීපභාවය විශේෂ සමීපභාවයකි. එය සෑම පුද්ගලයෙකුටම පොදුවේ පවතින සමීපභාවයක් නොවේ. අල්ලාහ් තමන්ට ප්‍රාර්ථනා කරන්නාටද, තමන්ට නමස්කාර කරන්නාටද සමීපය. තවද, ගැත්තා තම පරමාධිපතිට වඩාත්ම සමීප වන අවස්ථාව වන්නේ ඔහු සුජූද්හි සිටින අවස්ථාවයි.
එබැවින්:
‘නුඹලාගේ පරමාධිපතිගෙන් බැගෑපත්ව හා රහසිගතව ප්‍රාර්ථනා කරනු.’
යන අල්ලාහ්ගේ ප්‍රකාශය මෙම සමීපභාවය පිළිබඳ මඟපෙන්වීමක් හා දැනුම්දීමක් ද වේ.
හත්වනුව: එය නිරන්තරයෙන් ඉල්ලමින් හා ප්‍රාර්ථනා කරමින් සිටීමට වඩාත් උපකාරී වේ. හඬ පහත් කර ප්‍රාර්ථනා කරන විට දිව වෙහෙසට පත් නොවන අතර ශරීර අවයවද වෙහෙසට පත් නොවේ. නමුත් හඬ උස් කරමින් දිගටම ප්‍රාර්ථනා කිරීමේදී දිව වෙහෙසට පත්විය හැකි අතර ශක්තියද දුර්වල විය හැකිය. මෙය ශබ්ද නඟා කියවන හා නැවත නැවත කියවන පුද්ගලයෙකුට සමානය. ඔහු හඬ උස් කළහොත් දිගු වේලාවක් කියවීමට අපහසුය. නමුත් හඬ පහත් කළ විට දිගු වේලාවක් කියවිය හැකිය.
අටවනුව: ප්‍රාර්ථනාව රහසිගත කිරීමෙන් බාධා හා අවධානය විසුරුවන දේවලින් එය වඩාත් ආරක්ෂිත වේ. ප්‍රාර්ථනා කරන්නා තම ප්‍රාර්ථනාව රහසිගත කළ විට කිසිවෙකු ඒ ගැන නොදනී. එබැවින් බාහිර බාධාවක් හෝ අවධානය වෙනතකට යොමු කිරීමක් ඇති නොවේ. නමුත් ඔහු හඬ නඟා ප්‍රාර්ථනා කළ විට මිනිසුන්ගේ අවධානය ඒ වෙත යොමුවීම නොවැළැක්විය හැකි අතර, එය ප්‍රාර්ථනාවට බාධා කිරීමට හෝ එහි අවධානය දුර්වල කිරීමට හේතු විය හැකිය. මෙය අත්දැකීමෙන් දන්නා පුද්ගලයා එය හොඳින් අවබෝධ කරයි. එබැවින් ප්‍රාර්ථනාව රහසිගතව කළ විට මෙම අහිතකර තත්ත්වයෙන් ආරක්ෂා විය හැකිය.
නවවනුව: අල්ලාහ් වෙත මුළු හදවතින්ම යොමුවීම හා උන්වහන්සේට නමස්කාර කිරීම මහත්ම ආශීර්වාදයකි. සෑම ආශීර්වාදයකටම—එය සුළු වුවත් විශාල වුවත්—ඒ අනුව ඊර්ෂ්‍යා කරන්නෙකු සිටී. මෙම ආශීර්වාදයට වඩා විශාල ආශීර්වාදයක් නැත. මන්ද, ඊර්ෂ්‍යා කරන්නන්ගේ අවධානය එවැනි ආශීර්වාද වෙත යොමු විය හැකි බැවිනි. එබැවින් ඊර්ෂ්‍යා කරන්නාගෙන් ආරක්ෂා වීමට වඩාත් සුදුසු දෙයක් වන්නේ තමන්ට ලැබුණු ආශීර්වාදය ඔහුගෙන් සඟවා තබා ගැනීමයි.
යාකූබ් (عليه السلام) තුමා යූසුෆ් (عليه السلام) තුමාට මෙසේ පැවසීය:
‘නුඹේ සිහිනය නුඹේ සහෝදරයන්ට නොකියන්න. එවිට ඔවුන් නුඹට එරෙහිව කුමන්ත්‍රණයක් කරනු ඇත.’ (යූසුෆ් 12:5)
අල්ලාහ් සමඟ හදවතින්ම බැඳී සිටින, උන්වහන්සේ සමඟ විශේෂ තත්ත්වයක් හා ආධ්‍යාත්මික සම්බන්ධතාවයක් ඇති බොහෝ දෙනෙක් තමන්ගේ එම තත්ත්වය ගැන කතා කර හෙළි කළ පසු, වෙනත් අය හේතුවෙන් එය අහිමි කරගෙන ඇත.
එබැවින් අල්ලාහ් පිළිබඳ අවබෝධය ඇති විද්වතුන් අල්ලාහ් සමඟ ඇති රහස ආරක්ෂා කරගෙන, එය කිසිවෙකුට හෙළි නොකරන ලෙස උපදෙස් දෙති.
අල්ලාහ් ඔවුන්ට පිරිනැමූ උන්වහන්සේගේ ආදරය, උන්වහන්සේ සමඟ ඇති සැනසීම හා හදවතේ එකමුතුභාවය වැනි තමන්ගේ අධ්‍යාත්මික තත්ත්වයන් සඟවා තබා ගැනීමෙහි ඔවුහු ඉතා සැලකිලිමත් වෙති.
විශේෂයෙන්ම මඟපෙන්වීම සොයමින් අල්ලාහ් වෙත ගමන් කරන පුද්ගලයෙකුගේ තත්ත්වය මෙසේය. ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකු ශක්තිමත් වී, ස්ථිර වී, ඔහුගේ හදවත තුළ මුල් ස්ථිරව පවතිනත්, අතු අහස දක්වා විහිදෙනත් යහපත් ගසක් මෙන් එම ආධ්‍යාත්මික ස්ථාවරත්වයේ මුල් ශක්තිමත් කරගත් විට, සුළි කුණාටු ඔහුව සෙලවීමට නොහැකි තරමට ඔහු ස්ථිර වූ විට, අන් අය ඔහුගේ තත්ත්වය අනුගමනය කර ඔහුගෙන් ආදර්ශ ලබාගැනීම සඳහා ඔහු එය ප්‍රකාශ කළද ඔහුට ගැටලුවක් නැත.
මෙය එහි හිමිකරුවන් පමණක් හඳුනන මහත් ප්‍රයෝජනවත් විෂයයකි.
ප්‍රාර්ථනාව සැඟවීමට අණ කර ඇති අතර, එය තුළ ඉල්ලීම, අල්ලාහ්ට ප්‍රශංසා කිරීම, උන්වහන්සේට ආදරය කිරීම සහ උන්වහන්සේ වෙත මුළු හදවතින්ම යොමුවීම ඇතුළත් වන බැවින්, එය ඊර්ෂ්‍යා කරන්නන්ගේ ඇස්වලින් සඟවා තැබීමට වඩාත් සුදුසු මහත් වටිනා නිධානයකි. මෙය ඉතා වටිනා හා ප්‍රයෝජනවත් කරුණකි.
දහවනුව: ප්‍රාර්ථනාව යනු ප්‍රාර්ථනා කරන අල්ලාහ්ව සිහිපත් කිරීමකි. එය උන්වහන්සේගේ නාමයන් හා ගුණාංග මගින් උන්වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමත්, උන්වහන්සේගෙන් ඉල්ලීමත් ඇතුළත් කරයි. එබැවින් දුආ යනු සිහි කිරීමක් සහ ඊට අමතර දෙයක් වේ.
ඒ හා සමානව, සිහි කිරීම ඉල්ලීමක් ඇතුළත් වන බැවින් ප්‍රාර්ථනාව ලෙස හඳුන්වා ඇත. නබි ﷺ තුමා මෙසේ පැවසූහ:
‘ප්‍රාර්ථනාවලින් උතුම්ම ප්‍රාර්ථනාව වන්නේ “අල්හම්දු ලිල්ලාහ්” ය.’
මෙහිදී එතුමාණෝ “අල්හම්දු ලිල්ලාහ්” යන අල්ලාහ්ට කරන ප්‍රශංසාව ප්‍රාර්ථනාව ලෙස හැඳින්වූහ. එය පිරිසිදු ප්‍රශංසාවක් වුවද, ප්‍රශංසාව තුළ ආදරය හා ප්‍රශංසාව යන දෙකම අන්තර්ගත වේ.
ආදරය යනු ඉල්ලීමේ ඉහළම ආකාරයකි. එබැවින් අල්ලාහ්ට ප්‍රශංසා කරන්නා, තමා ආදරය කරන උතුම් තැනැත්තා සොයමින් සිටින අයෙකි. ඒ නිසා ඔහු හුදෙක් යම් දෙයක් ඉල්ලන පුද්ගලයෙකුට වඩා ප්‍රාර්ථනා කරන්නෙකු ලෙස හැඳින්වීමට වඩාත් සුදුසුය.
එබැවින් අල්ලාහ්ට කරන ප්‍රශංසාව හා වර්ණනාව තුළම ඉතා උතුම් ඉල්ලීමක් අන්තර්ගත වේ. සැබැවින්ම එය ප්‍රාර්ථනාවකි. අනෙකුත් ඉල්ලීම්වලට වඩා එය “ප්‍රාර්ථනාව” ලෙස හැඳින්වීමට වඩාත් සුදුසුය.
ප්‍රාර්ථනාව සහ සිහි කිරීම අතර සම්බන්ධය
මෙහි අරමුණ වන්නේ දුආව සහ සිහි කිරීම එකිනෙක ඇතුළත් කරගන්නා බවයි. එකක් තුළ අනෙකද අන්තර්ගත වේ.
අල්ලාහ් මෙසේ පවසයි:
‘නුඹේ පරමාධිපතිව නුඹේ සිත තුළ බැගෑපත්ව හා බියෙන් සිහිපත් කරනු.’ (අල්-අඃරාෆ් 7:205)
එබැවින් අල්ලාහ් තම නබි ﷺ තුමාට තමන්ව සිත තුළ සිහිපත් කරන ලෙස අණ කළේය.
මුජාහිද් සහ ඉබ්නු ජුරයිජ් (رحمهما الله) පැවසුවේ:
‘ඔවුන්ට හඬ උස් කිරීමෙන් හා කෑගැසීමෙන් තොරව, බැගෑපත්ව හා යටහත්භාවයෙන් තම හදවත් තුළ ඔහුව සිහිපත් කරන ලෙස අණ කරනු ලැබීය.’
මෙහිදී හොඳින් සලකා බලන්න. සිහි කිරීම පිළිබඳ ආයතයේදී අල්ලාහ් මෙසේ පැවසීය:
‘නුඹේ පරමාධිපතිව සිහිපත් කරනු…’
තවද ප්‍රාර්ථනාව පිළිබඳ ආයතයේදී මෙසේ පැවසීය:
‘නුඹලාගේ පරමාධිපතිගෙන් බැගෑපත්ව හා රහසිගතව ප්‍රාර්ථනා කරනු.’
වාක්‍යය දෙකෙහිම “තදර්රුඃ” (التضرع) යන බැගෑපත්භාවය හා යටහත්භාවය සඳහන් කර ඇත.
එය නම් යටහත් වීම, අසරණභාවය පෙන්වීම සහ හදවතින්ම බිඳී යාමයි. එය සිහි කිරීමේද ප්‍රාර්ථනාවේ ද ආත්මයයි.”**
මූලාශ්‍රය: මජ්මූඋල් ෆතාවා — 15/15–19.