මිලාද් උත්සවය – මධ්‍යස්ථ දෘෂ්ටිකෝණයෙන්

නබිතුමාණන් ﷺ ගේ උපන් දිනය සැමරීම පැරණි ගැටලුවක් වුවද, සමාජයේ විවිධ ස්ථානවල එය තවමත් අලුතින් සාකච්ඡා වෙමින් පවතී.

ඒ අනුව, මෙම සැමරුම සහ ආගම අතර ඇති සම්බන්ධතාව කුමක්ද යන්න පිළිබඳව මධ්‍යස්ථභාවයෙන් ඉවතට නොගොස් ප්‍රශ්න කිහිපයක් ඉදිරිපත් කර ඒවාට පිළිතුරු සොයමු.

සටහන: මෙහි විද්වතුන්ගේ අදහස් සඳහන් කරන විට, ඇතැමුන් නොදැනුවත්කම නිසා “වහ්හාබිවරුන්” යැයි හඳුන්වන උලමාන්ගේ අදහස් සම්පූර්ණයෙන්ම බැහැර කර, අනෙකුත් උලමාන්ගේ අදහස් පමණක් සඳහන් කරමු.

නබිතුමාණන් ﷺ ගේ උපන් දිනය සැමරීම සම්බන්ධයෙන් ප්‍රශ්න කිහිපයක්

හදීස් වාර්තා කළ කිසියම් වාර්තාකරුවෙකු මෙම සැමරුමට සහභාගී වී තිබේද?

ඉමාම් බුහාරී, ඉමාම් මුස්ලිම් හෝ තාබිඊන්වරුන් අතරින් කිසිවෙකු එය සැමරුවේද?

නැතහොත් සහාබාවරුන් අතරින් කිසිවෙකු එය සැමරුවේද?

හොඳයි, නබිතුමාණන් ﷺ ම එය සැමරූ බවට කිසියම් සලකුණක් තිබේද?

එසේ නම්, එවැනි ශ්‍රේෂ්ඨ පරම්පරාවන් අතර නොතිබූ මෙම අදහස අප අතරින් ඇතැමුන්ට ඇති වූයේ කෙසේද?

මිලාද් සැමරුම බිද්අතක් බව පැවසූ උලමාන් කවුද?

මෙය බිද්අතක් බවත්, එයට ආගම සමඟ සම්බන්ධතාවක් නොමැති බවත් ප්‍රකාශ කළ විද්වතුන් කවුද?

1. ඉමාම් අෂ්-ෂාතිබී (රහ්)
ග්‍රන්ථ: අල්-ඉඃතිසාම් (1/34), ෆතවා අෂ්-ෂාතිබී (203)

2. ඉමාම් අල්-ෆාකිහානී (රහ්)
ග්‍රන්ථය: අල්-මව්රිද් ෆී අමලිල් මව්ලිද් (20–21)

3. ඉමාම් ඉබ්නුල් හාජ් අල්-මාලිකී (රහ්)
ග්‍රන්ථය: අල්-මද්ඛල් (2/312)

4. ඉමාම් මුහම්මද් අල්-හෆ්ෆාර් අල්-මාලිකී (රහ්)
ග්‍රන්ථය: අල්-මියාඃරුල් මුඃරිබ් වල් ජාමිඋල් මුඃරිබ් (7/99–100)

5. ෂෙයික් අල්-බෂීර් අල්-ඉබ්‍රාහීමී (රහ්)
ග්‍රන්ථය: ආසාරුල් බෂීර් අල්-ඉබ්‍රාහීමී (2/341)

ෂෙයික් මුහම්මද් අල්-ගසාලිගේ අදහස

ෂෙයික් මුහම්මද් අල්-ගසාලි මෙසේ පවසයි:

“මෙවැනි සැමරුම් ස්ථාපිත කිරීම මගින් අල්ලාහ් වෙත සමීප වීම යනු මූලික පදනමක් නොමැති වන්දනා ක්‍රියාවකි. එබැවින් මෙම සැමරුම් සහ ඒවායේ විවිධ ස්වරූප සම්බන්ධයෙන් අපි බිද්අත් පිළිබඳ පොදු නීතිය වෙත යොමු වෙමු. ඒවා වැරදි හේතු ඉදිරිපත් කරමින් සාධාරණීකරණය කිරීමට ඉඩ නොදී ඉවත් කළ යුතුය. මේවා සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීම ආධ්‍යාත්මික හා ලෞකික වගකීමකි.”

ග්‍රන්ථය: ලයිස මිනල් ඉස්ලාම්, පිටුව 252.

ෂෙයික් යූසුෆ් අල්-කර්දාවීගේ අදහස

ෂෙයික් යූසුෆ් අල්-කර්දාවී මේ සම්බන්ධයෙන් කළ දේශන සලකා බලන විට, ඔහු පවසන්නේ:

“මෙය ආගමේ අඩංගු වන්දනා ක්‍රියාවක් නොවේ. එය දේශපාලන අරමුණු සඳහා ඊජිප්තුවේ ෆාතිමි රාජ්‍ය සමයේ ජනතාව දේශපාලන කටයුතුවලට සම්බන්ධ වීම වැළැක්වීම සඳහා භාවිත කළ උපක්‍රමයකි.”

(අල්-ජසීරා)

මෙයට සහාය දක්වන උලමාන් අතරින් කිසිවෙකු මේ සම්බන්ධයෙන් විවේචනය කර තිබේද?

ඔව්.

මිලාද් උත්සවයට සහාය දක්වන තරීකා සම්ප්‍රදායේ ෂෙයික්වරුන් අතරින් එක් අයෙකු වන ෂෙයික් අබ්දුල්ලා අල්-ගුමාරි මේ සම්බන්ධයෙන් විවේචනයක් ඉදිරිපත් කර ඇත.

ඔහු කසීදතුල් බුර්දා හි සඳහන්:

ومن علومك علم اللوح والقلم

යන පද්‍ය පේළියට ප්‍රතිචාර දක්වමින්, එයින් නබිතුමාණන් ﷺ හට ගුප්ත දැනුම පිළිබඳ දැනුමක් ඇති බව තහවුරු කිරීමට උත්සාහ කරන අදහස ප්‍රතික්ෂේප කරයි.

ඔහු පවසන්නේ:

“නබිතුමාණන් ﷺ ප්‍රශංසා කරන පුද්ගලයෙකු ආගමික පදනමක් නොමැති කරුණු මත පදනම්ව ඔහුව ප්‍රශංසා කළහොත්, ඔහු බොරුකාරයෙකු බවට පත්වේ. එමෙන්ම නබිතුමාණන් ﷺ පැවසූ ‘මා සම්බන්ධයෙන් හිතාමතා බොරු පවසන තැනැත්තා තම ස්ථානය නිරයේ සකස් කර ගනිත්වා’ යන අනතුරු ඇඟවීමටද ඔහු ලක් වේ.”

ඒ අනුව, මව්ලිද් ග්‍රන්ථවල දක්නට ලැබෙන පදනමක් නොමැති, සීමාව ඉක්මවා ගිය ප්‍රශංසා සහ මිරාජ් සිදුවීම වැනි කරුණු ඉවත් කළ යුතු බවත්, ඒවා කියවන පුද්ගලයන් නිරයේ දඬුවමට ලක් නොවීම සඳහා එවැනි කරුණු පිළිබඳව දැඩි අවධානය යොමු කළ යුතු බවත් ඔහු සඳහන් කරයි.

ග්‍රන්ථය: මුල්හක් අන් කසීදතිල් බුර්දා, පිටුව 77.

මෙයට සහාය දක්වමින් විද්වතුන් කිහිපදෙනෙකු වැරදි ලෙස තීන්දුවක් ලබා දී ඇත. අපි ඔවුන්ට ගරු කරන අතර ඔවුන්ගේ ගෞරවය ආරක්ෂා කරමු.

එම සියලු විද්වතුන් වර්තමානයේ පැවැත්වෙන ආකාරයේ උත්සව අනුමත කර නොමැත. එසේ නොව, ඔවුන් ඒවා විවේචනය කර ඇත. එමෙන්ම ඔවුන් සියලු දෙනාම මෙම සැමරුම නබිතුමාණන් ﷺ ගේ කාලයේවත්, සහාබාවරුන්ගේ හෝ තාබිඊන්වරුන්ගේ කාලයේවත් දක්නට නොලැබුණු දෙයක් බව පිළිගෙන ඇත.

නමුත් වැරදි ක්‍රියාවන්ගෙන් තොරව එය පවත්වාගෙන යාම බිද්අත් හසනා (යහපත් බිද්අතක්) ලෙස සලකා ඇත. උදාහරණ ලෙස ඉමාම් ඉබ්නු හජර් අල්-අස්කලානී, ඉමාම් සහාවී සහ ඉමාම් සුයූතී (රහ්) සඳහන් කළ හැකිය.

ග්‍රන්ථ:

• අල්-ෆතවා අල්-කුබ්රා (1/196)
• අස්-සීරා අල්-හලාබිය්යා (1/83–84)
• හාවී ලිල්-ෆතවා (1/229)

බිද්අත් හසනා ලෙස සලකා එයට අවසර දුන් උලමාන් සම්බන්ධයෙන්, පෙරකාලීන විද්වතුන්ගේ දෘෂ්ටිකෝණයට අනුව ඔවුන් වැරදි කළ අය ලෙස සැලකේ.

එයට හේතුව, ආගම තුළ ‘යහපත් බිද්අතක්’ යන දෙයක් නොමැති වීමයි. මේ සම්බන්ධයෙන් සහාබාවරුන්ගේ කාලයේ සිට බොහෝ විද්වතුන් අනතුරු අඟවා ඇත.

ඉමාම් ඉබ්නු හජර් (රහ්) පවා මේ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ පවසා ඇත:

“ආගමික අර්ථයෙන් බිද්අත් යනු නරක දෙයකි. නමුත් භාෂාමය අර්ථයෙන් බලන විට, කිසිදු පෙර ආදර්ශයක් නොමැතිව අලුතින් නිර්මාණය කරන ලද දෙයක්—එය හොඳ වුවත් නරක වුවත්—‘බිද්අත්’ ලෙස හැඳින්වේ.”

ග්‍රන්ථය: ෆත්හුල් බාරී (13/253)

“මේ සඳහා අල්-කුර්ආනයේ සහ හදීස්වල සාක්ෂි තිබෙනවා” යැයි ඇතැමුන් පවසනවා නේද?

එසේ පවසන අය සාමාන්‍ය අර්ථයෙන් පැමිණෙන ඇතැම් ආයත් සහ හදීස් ගෙන, “මේක තමයි මෙයට සාක්ෂිය” යනුවෙන් කිසිදු විද්වතෙකුගේ පැහැදිලි කිරීමක් උපුටා නොදක්වා තමන් විසින්ම ඒවා තේරුම්ගෙන කතා කරති.

එසේ නම්, “මේ ආයතයට හෝ හදීසයට මේ අර්ථයම ලබා දුන් කිසියම් විද්වතෙකු සිටීද?” යනුවෙන් විමසූ විට, ඔවුන්ට පිළිතුරක් නොලැබේ.

එසේ නම්, සහාබාවරුන්ට නොවැටහුණු අර්ථයක් මොවුන් මෙම කරුණ සම්බන්ධයෙන් අවබෝධ කරගෙන තිබේද?

එසේ නම්, මෙම බිද්අත මුලින්ම නිර්මාණය කළේ කවුරුන්ද?

මව්ලිද් නබි සැමරුමේ ආරම්භය

මෙම සැමරුම මුලින්ම ආරම්භ කළේ හිජ්රි සිව්වන සියවසේ අවසාන කාලයේදී, තමන්ව ජනතාව අතර ව්‍යාජ ලෙස “ෆාතිමීය්යාවරුන්” ලෙස හඳුන්වාගත් මජූසි පරම්පරාවකට අයත් උබයිදිය්යාවරුන් බව සඳහන් වේ.

ග්‍රන්ථය: කිතාබුර් රව්දතයින් ෆී අක්බාරිද් දව්ලතයින් (200–202)

ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ඉතිහාසඥයන්ගේ අදහස්

ඉමාම් අල්-මක්රීසී (රහ්) මෙසේ පවසයි:

“මෙම පාලකයන් තම පාලන කාලය තුළ විවිධ බිද්අත්මය සැමරුම් සහ උපන් දින උත්සව රාශියක් අලුතින් නිර්මාණය කළහ. ඒවා අතර නබිතුමාණන්ගේ මව්ලිද්, අලීගේ මව්ලිද්, ෆාතිමාගේ මව්ලිද්, හසන්ගේ මව්ලිද්, හුසයින්ගේ මව්ලිද් සහ එම අවස්ථාවේ පාලනය කළ රජුගේ මව්ලිද් වැනි බොහෝ සැමරුම් සඳහන් කළ හැකිය.”

ග්‍රන්ථය: අල්-හිදත් (2/436)

ඉමාම් ඉබ්නු කසීර් (රහ්) මෙම උබයිදිය්යාවරුන් ගැන සඳහන් කරමින් ඔවුන් විශාල ධනයක් සතු පාලකයන්, අධිපතිවාදීන්, අසාධාරණකම් කරන්නන් සහ සදාචාරයෙන් පිරිහුණු අය ලෙස සිටි බව පවසයි.

ඔවුන්ගේ පාලන සමයේ බොහෝ බිද්අත් සහ පිළිකුල් සහගත ක්‍රියා බිහි වූ අතර, කලහකාරීන් වැඩි වූ අතර, පරිණත විද්වතුන්ගේ සංඛ්‍යාව අඩු විය.

ග්‍රන්ථය: තාරීඛුල් හුලෆා (16/456)

ඉමාම් සුයූතී (රහ්) මෙසේ පවසයි:

“මම උබයිදිය්ය පාලකයන්ගෙන් කිසිවෙකු මගේ ග්‍රන්ථයේ සඳහන් නොකළෙමි. එයට හේතුව ඔවුන්ගේ පාලනය නීත්‍යානුකූල නොවීමයි.”

තවද, ඔවුන්ගේ මුතුන්මිත්තෙකු මජූසියෙකු වූ බවත්, ඔවුන්ට “ෆාතිමීය්යා” යන නම ලබා දුන්නේ සාමාන්‍ය ජනතාව අතර සිටි අඥාන පුද්ගලයන් බවත් සඳහන් කරයි.

මව්ලිද් සැමරුම මුලින්ම ආරම්භ කළේ කවුරුන්ද?

මෙම මව්ලිද් සැමරුම මුලින්ම ආරම්භ කළේ රාෆිදි (ෂීආ) පුද්ගලයෙකු බව පැවසීම පසුව පැමිණි මව්ලිද් ආධාරකරුවන්ට අපහසු කරුණක් වූ විට, එය මුලින්ම ආරම්භ කළේ රජු මුසෆ්ෆර් අබූ සඊද් බව ඔවුහු ප්‍රකාශ කළහ.

තවද, මෙම මතය ඉමාම් ඉබ්නු කසීර් විසින්ම ප්‍රකාශ කළ බවට ඔහුගේ නමද සම්බන්ධ කරති.

නමුත් කාරණය එසේ නොවේ.

ඉමාම් ඉබ්නු කසීර් එම රජු ගැන සඳහන් කරන්නේ:

“ඔහු රබීඋල් අව්වල් මාසයේදී මව්ලිද් සැමරුම ඉතා උත්කර්ෂවත් ලෙස පවත්වනු ලැබීය.”

යනුවෙනි.

එහෙත් “ඔහු එය මුලින්ම ආරම්භ කළේය” යනුවෙන් ඔහු ප්‍රකාශ කර නැත.

ග්‍රන්ථය: අල්-බිදායා වන්නිහායා (13/136–137)

එසේ නම්, මෙවැනි පුද්ගලයන්ගෙන් අප මෙම බිද්අත ලබාගත යුතුද?

මෙය මුස්ලිම්වරුන් අතර වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වූයේ කෙසේද?

මෙයට බලපෑ ප්‍රධාන හේතුවක් වූයේ ක්‍රිස්තියානීන් සමඟ ජීවත් වූ මුස්ලිම්වරුන් වීමයි.

එනම්, ක්‍රිස්තියානීන් නබි ඊසා (අලෙයිහිස් සලාම්) තුමාගේ උපත සැමරූ විට, මුස්ලිම්වරුන්ද තම නබිතුමාණන් ﷺ ගේ උපත සැමරීමට පෙළඹුණු බවයි.

මෙය තහවුරු කරන ආකාරයෙන්, මව්ලිද් සැමරුමට සහාය දක්වන විද්වතෙකු වන ඉමාම් සහාවී (රහ්) මෙසේ පවසා ඇත:

“ක්‍රිස්තියානීන් තම නබිවරයාගේ උපන් රාත්‍රිය මහා උත්සවයක් ලෙස සමරන්නේ නම්, මුස්ලිම්වරුන් තම නබිවරයාට ගෞරව දැක්වීමේදී ඔවුන්ට වඩාත් සුදුසු හා ශ්‍රේෂ්ඨ අය වෙති.”