“ෂීඅ” (الشيعة) යන අරාබි වචනයේ අර්ථය “ආධාරකරුවන්” හෝ “අනුගාමිකයන්” යන්නයි. මෙය මුල් වශයෙන් හඳුන්වනු ලැබුවේ අලී (රළි) තුමා සහ ඔහුගේ පවුලට ආදරය කළ සහ ඔවුන්ට සහය දැක්වූ පුද්ගලයන්ටය.
- අම්මාර් ඉබ්නු යාසීර් (රළි) වැනි සමහර සහාබාවරු අලී (රළි) තුමාට විශේෂ ආදරයක් දැක්වූහ.
- ඔවුන්ගෙන් ඇතැමුන් අලී (රළි) තුමා උස්මාන් (රළි) තුමාට වඩා උසස් බව විශ්වාස කළද, අබූ බකර් (රළි) සහ උමර් (රළි) තුමාන්ට වඩා උසස් බව කිසිවිටෙකත් නොපැවසූහ.
====================
අලී (රළි) සහ මුආවියා (රළි) අතර සිදු වූ සිෆ්ෆීන් (صفين) යුද්ධයෙන් පසුව, අලී (රළි) තුමා අබූ බකර් (රළි) සහ උමර් (රළි) තුමාන්ට වඩා උසස් බව පවසන දැඩි ප්රවණතාවක් මතුවිය.
එමෙන්ම, නබි (සල්) තුමා තමන්ට පසු අලී (රළි) තුමා කලීෆා ලෙස පත් කළ බව (වසිය්යත් කළ බව) කියන මතයද ප්රචලිත විය.
මෙම අදහස ප්රචාරය කළේ යේමනයේ හිම්යර් (حمير) ගෝත්රයට අයත්, යුදෙව් ආගමෙන් ඉස්ලාමයට පැමිණි අබ්දුල්ලාහ් ඉබ්නු සබා (عبد الله بن سبأ) නම් පුද්ගලයා බව සඳහන් වේ.
- අලී (රළි) තුමා පමණක් නබි (සල්) තුමාට පසු කලීෆා වීමට සුදුසු වූ බවත්,
- අබූ බකර් (රළි) සහ උමර් (රළි) පාලනය අයුතු ලෙස අත්පත් කරගත් බවත්,
- අතලොස්සක් සහාබාවරු හැර බොහෝ සහාබාවරු මඟ වැරදුණු බවත් පැවසූ කණ්ඩායම රාවිදා (الروافض / الرافضة) ලෙස හැඳින්විය. ඉමාමිය්යා (الإمامية) කණ්ඩායමද මෙයට අයත් වේ.
- නබි (සල්) තුමා අලී (රළි) තුමා කලීෆා ලෙස පත් කළ බව කියන හදීස් ගොඩනඟා ප්රචාරය කළේද මෙම කණ්ඩායම බව සඳහන් වේ.
- අලී (රළි) තුමාම දෙවියන් බවත්, නැවත ලෝකයට පැමිණෙන බවත් විශ්වාස කරන කණ්ඩායම අස්-සබඉය්යා (السبئية) ලෙස හැඳින්වේ.
- නුසෛරිය්යා (النصيرية) කණ්ඩායම අලී (රළි) දෙවියන් බවත්, ආත්ම සංසරණය (تناسخ الأرواح) මඟින් විවිධ ආකාරවලින් නැවත නැවතත් පෙනී සිටින බවත් විශ්වාස කරති.
====================
ෂියාවරුන්ගේ ප්රධාන උපසම්ප්රදායන්
ෂියාවරුන්ගේ ප්රධාන උපසම්ප්රදායන් තුනකි.
- ඉමාමිය්යා (الإمامية)
- සෛදිය්යා (الزيدية)
- ඉස්මාඊලිය්යා (الإسماعيلية)
====================
ඉමාමිය්යා යනු කවුද?
ඉමාමිය්යා යනු ඉමාමිය්යා මතවාදය අනුගමනය කරන අයයි. ඔවුන් ඉමාම්වරුන් 12 දෙනා පිළිගනිති.
ඔවුන්ගේ නම්:
- අලී ඉබ්නු අබී තාලිබ්
- අල්-හසන්
- අල්-හුසෙයින්
- අලී සයිනුල් ආබිදීන්
- මුහම්මද් අල්-බාකිර්
- ජඅෆර් අස්-සාදික්
- මූසා අල්-කාසිම්
- අලී අර්-රිදා
- මුහම්මද් අල්-හාදී
- මුහම්මද් අල්-ජවාද්
- අල්-හසන් අල්-අස්කරි
- මුහම්මද් අල්-මහ්දී
ඔවුන්ගේ විශ්වාසය අනුව,
- 12 වැනි ඉමාම්වරයා මීට අවුරුදු දහසකට පමණ පෙර ඉරාකයේ සාමර්රා (سامراء) නගරයේදී අතුරුදන් විය.
- ඔහු අද දක්වාම ජීවත්ව සිටින බවත්,
- අනාගතයේදී නැවත ප්රකාශ වී සාධාරණ පාලනයක් ගෙන එන බවත් විශ්වාස කරති.
තවද, මෙම ඉමාම්වරුන් 12 දෙනා:
- කිසිවිටෙක වැරදි නොකරන (معصومون),
- අමතක වීමක් නොමැති,
- ඔවුන්ගේ සියලු ප්රකාශ දේව වචන ලෙස පිළිගත යුතු බව විශ්වාස කරති.
අල්ලාහ් සහ ඔහුගේ දූතයා විශ්වාස කරන ආකාරයෙන්ම මෙම ඉමාම්වරුන් විශ්වාස කිරීමද ඊමානයේ මූලික අංගයක් බවත්, එය ප්රතික්ෂේප කරන අය කාෆිර්වරුන් බවත් ඔවුහු පවසති.
====================
“ඉමාමිය්යා” මතවාදය බිහි වූයේ කවදාද?
මෙම මතවාදය 6 වන ඉමාම් ජඅෆර් අස්-සාදික් දක්වා නොතිබුණු බව සඳහන් වේ.
හිජ්රි 179 දී මියගිය ජඅෆර් අස්-සාදික්ගේ ශිෂ්යයෙකු වූ හිෂාම් ඉබ්නු හකම් (هشام بن الحكم), අල්-ඉස්මහ් (العصمة) යන සංකල්පය ඉදිරිපත් කළේය. එනම්, ඉමාම්වරු වැරදි සහ අමතක වීමෙන් සම්පූර්ණයෙන් ආරක්ෂා කරනු ලැබූවන් බවයි.
හිජ්රි 220 දී මියගිය ඉබ්නු මීථම් (ابن ميثم) නම් පුද්ගලයා ඉමාමත් සංකල්පය තවදුරටත් වර්ධනය කර, එය ඊමානයේ මූලික අංගයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර كتاب الإمامة නම් ග්රන්ථය රචනා කළ බව සඳහන් වේ.
තවද සමහර අන්තවාදී කණ්ඩායම්,
- ඉමාම්වරු අද්භූත සහ නොපෙනෙන දේවල් දන්නා බවත්,
- ඔවුන් නබිවරුන් බවත්,
- නබිවරුන්ගේ අතිවිශ්මිත ආශ්චර්යයන් සිදු කළ හැකි බවත් ප්රකාශ කළහ.
====================
අල්ලාහ්ගේ ගුණාංග (ස්ෆාත්) පිළිබඳ ඉමාමිය්යාවරුන්ගේ ස්ථාවරය
ෂියාවරුන්ගේ මුල් පරම්පරාව අල්ලාහ්ගේ ගුණාංග සම්බන්ධයෙන් සලෆ්වරුන්ගේ ස්ථාවරය අනුගමනය කළ බව සඳහන් වේ. එනම්,
- අල්ලාහ්ගේ ගුණාංග ඒවායේ සැබෑ අර්ථයෙන් පිළිගැනීම,
- නමුත් ඒවා මැවූ දේවල්ගේ ගුණාංගවලට සමාන නොවන බව විශ්වාස කිරීම.
කෙසේ වෙතත්, ජඅෆර් අස්-සාදික්ගේ ශිෂ්යයෙකු වූ හිෂාම් ඉබ්නු හකම් අල්ලාහ්ට ශරීරයක් (جسم) ඇති බව ප්රකාශ කළේය. ඔහුගේ අදහස් හේතුවෙන් තජ්සීම් (التجسيم) සහ තෂ්බීහ් (التشبيه) යන සංකල්ප ඉමාමිය්යා මතවාදයට ඇතුළත් වූ බව මෙම ලිපිය සඳහන් කරයි.
ඉමාමිය්යා චින්තනයේ මුඅ්තසිලා (Muʿtazila) මතවාදයේ බලපෑම
හිජ්රි 413 දී වෆාත් වූ අෂ්-ෂෙයික් අල්-මුෆීද්, හිජ්රි 436 දී වෆාත් වූ අෂ්-ෂරීෆ් අල්-මුර්තදා, සහ හිජ්රි 460 දී වෆාත් වූ අෂ්-ෂෙයික් අත්-තූසී යන අය මුඅ්තසිලා චින්තනයේ බලපෑමට ලක් වූහ. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඔවුන් පහත සඳහන් මතවාදයන්ට සහාය දැක්වූහ.
- අල්ලාහ්ට ඉහළ දිශාවක් නොමැති බැවින්, ඔහු අර්ෂය මත නොසිටින බව.
- පරලොවදී අල්ලාහ්ව සැබෑ ලෙස දැකිය නොහැකි බව.
- අල්-කුර්ආනය මවන ලද දෙයක් බව.
- මුඅ්තසිලා මූලධර්ම පහෙන් එකක් වන “අල්-අද්ල්” (යුක්තිය) යන සංකල්පය ඉමාමත් මතවාදය සමඟ සම්බන්ධ කරමින්, සමාජය මෙහෙයවීම සඳහා ඉමාම් 12 දෙනා පත් කිරීම අල්ලාහ්ගේ වගකීමක් බව.
මෙම මතවාද අද දක්වාම ඉමාමිය්යා අනුගාමිකයන් අතර දක්නට ලැබේ.
ෂියාවරුන් සහ දර්ගා
නබි (සල්) තුමාගේ යුගයේදී හෝ ඛුලෆාඋර් රාෂිදීන් යුගයේදී හෝ උමය්යා රාජ්ය සමයේදී හෝ සාලිහ් (ධාර්මික) පුද්ගලයන්ගේ කබ්ර් මත දර්ගා ඉදිකිරීමේ සම්ප්රදායක් නොතිබුණි.
අලි (රළි) තුමාගේ කබ්ර්
හිජ්රි 40 දී අලි ඉබ්නු අබී තාලිබ් (රළි) තුමා තම අගනුවර වූ කූෆා නගරයේදී ඝාතනය වූ පසු, ඔහුගේ පුත් හසන් (රළි) තුමා ඔහුව රාත්රී කාලයේ, කිසිවෙකු නොදන්නා ස්ථානයක භූමදානය කළ බව සඳහන් වේ.
ඒ සඳහා හේතුව වූයේ, ඛවාරිජ්වරුන් කබ්රයේ ස්ථානය දැනගත්තහොත් දේහය පිටතට ගෙන විනාශ කරනු ඇතැයි ඇති වූ භීතියයි.
තවත් වාර්තාවකට අනුව, ඔහුගේ ජනාසා පෙට්ටියක් ඔටුවෙකු මත තබා මදීනා නගරය දෙසට ගෙන යන අතරතුර, එක් රාත්රියක තය් ගෝත්රිකයන්ගේ ප්රදේශයේදී එම ඔටුවා අතුරුදහන් වී ඇත. පෙට්ටියේ ධනයක් ඇතැයි සිතා එය විවෘත කළ ඔවුන්, එහි මෘත දේහය දැක, ඝාතනයේ චෝදනාව තමන්ට එල්ල වේ යැයි බියෙන් එය භූමදානය කර, ඔටුවා මරා ආහාරයට ගත් බවද සඳහන් වේ.
මේ හේතුවෙන් අලි (රළි) තුමාගේ සැබෑ කබ්රය පිහිටි ස්ථානය කිසිවෙකුට නිශ්චිතව නොදන්නා බව කියනු ලැබේ.
කෙසේ වෙතත්, හිජ්රි 372 දී වෆාත් වූ බුවයිහ් (بويه) රාජ්යයේ පාලක අදුද් අද්-දව්ලා (عضد الدولة), කූෆා අසල පිහිටි අන්-නජෆ් (النجف) නගරය වටා වැටක් ඉදිකර, එහි අලි (රළි) තුමාගේ කබ්රය පිහිටා ඇතැයි පවසමින් විශාල ගෝලාකාර ගොඩනැගිල්ලක් සහිත දර්ගාවක් ඉදිකළේය.
එහෙත්, එම කබ්රය අලි (රළි) තුමාගේ ප්රතිවාදියෙකු වූ මුගීරා ඉබ්නු ෂුඅ්බා (රළි) ගේ කබ්රය බව ද ඇතැම් අදහස්වල සඳහන් වේ.
හිජ්රි 449 දී අෂ්-ෂෙයික් අත්-තූසී නජෆ් නගරයේ ආගමික අධ්යාපන මධ්යස්ථානයක් ආරම්භ කළේය. එමඟින් නජෆ් නගරය ආගමික හා අධ්යාපනික මධ්යස්ථානයක් බවට පත්වූ අතර, එය හව්සා (حوزة علمية) ලෙස හැඳින්වෙයි.
“කුම්” (قم) නගරයේ දර්ගා ඉතිහාසය
හිජ්රි 201 දී, හත්වන ඉමාම් මූසා අල්-කාසිම්ගේ දියණිය සයිනබ් මඅ්සූමා ඉරානයේ කුම් නගරයට පැමිණ, දින කිහිපයකට පසු එහිදී වෆාත් වූ බව සඳහන් කරමින්, ඇයගේ කබ්රය මත දර්ගාවක් ඉදිකරන ලදී.
හිජ්රි 381 දී අෂ්-ෂෙයික් අස්-සදුක් (الشيخ الصدوق) විසින් ෂියා ආගමික අධ්යාපන මධ්යස්ථානය (හව්සා) විශාල ලෙස වර්ධනය කරන ලදී.
හිජ්රි 1340 දී වෆාත් වූ අබ්දුල් කරීම් අල්-හාඉරී (عبد الكريم الحائري) කුම් නගරය ජාත්යන්තර ආගමික මධ්යස්ථානයක් බවට පත් කළේය. මෙය අරාබි ෂියා ආගමික නායකත්වය (المرجعية العربية) නජෆ් නගරයෙන් පර්සියානු ආගමික මධ්යස්ථානය (المرجعية الفارسية) වෙත මාරු කිරීමේ උත්සාහයක් ලෙසද සැලකේ.
කර්බලා දර්ගාවේ ඉතිහාසය
හුසෙයින් (රළි) තුමා හිජ්රි 61 දී කූෆා අසල පිහිටි කර්බලා නගරයේදී ඝාතනය කරන ලදී.
ඔහුගේ හිස වෙන් කර, එය ඔහුගේ පවුලේ සාමාජිකයන් සමඟ දමස්කස් නගරයට යවා, පසුව මදීනා නගරයට ගෙනැවිත් බකී සුසාන භූමියේ භූමදානය කළ බවත්, දේහය කර්බලාහි භූමදානය කළ බවත් සඳහන් වේ.
හිජ්රි 65 දී මුක්තාර් අස්-සකෆී (المختار الثقفي) හුසෙයින් (රළි) තුමාගේ කබ්රය වටා ගඩොල් සහ බදාම යොදා ගොඩනැගිල්ලක් ඉදිකළේය.
හිජ්රි 236 දී අල්-මුතවක්කිල් එය කඩා බිඳ දැමීය.
හිජ්රි 247 දී අල්-මුන්තසිරි බිල්ලාහ් (المنتصر بالله) එය නැවත ප්රතිසංස්කරණය කළේය.
හිජ්රි 372 දී අදුද් අද්-දව්ලා (عضد الدولة) එය පුළුල් කර නැවත ගොඩනැගීය.
ඉමාමිය්යා සහ අද්වෛත සංකල්පය
අල්ලාහ් මැවීම්වල විවිධ ස්වරූපයන් තුළ ප්රකාශ වී සිටින බව පවසන සංකල්පය, හිජ්රි 787 දී වෆාත් වූ හයිදර් ආමුලී (حيدر آملي) විසින් ඉමාමිය්යා අනුගාමිකයන් අතර හඳුන්වා දෙන ලදී.
ඔහු මෙම මතයට සහාය දක්වමින් “ජාමිඋල් අස්රාර්” (جامع الأسرار) නම් ග්රන්ථය රචනා කළේය.
පසුව හිජ්රි 1050 දී වෆාත් වූ මුල්ලා සද්රා (ملا صدرا) ලෙස ප්රසිද්ධ සද්රුද්දීන් අෂ්-ෂීරාසි (صدر الدين الشيرازي) මෙම අද්වෛත සංකල්පය ඉමාමිය්යා සම්ප්රදාය තුළ තවදුරටත් ව්යාප්ත කළේය.
ඔහු ඒ සඳහා “අල්-හික්මතුල් මුතාආලියා” (الحكمة المتعالية) නම් ග්රන්ථය රචනා කළේය.
- මෙම දෙදෙනාම අද්වෛතවාදයේ (වහ්දතුල් වුජූද්) ප්රමුඛයෙකු ලෙස සැලකෙන ඉබ්නු අරබිගේ අදහස්වලින් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක්වූහ. ඔහුගේ ෆුසුසුල් හිකම් (فصوص الحكم) සහ අල්-ෆුතුහාතුල් මක්කිය්යා (الفتوحات المكية) යන කෘතිවලින් ඔවුන් අදහස් උපුටා ගත් බව පැවසිය හැකිය.
- එහෙත් ඉබ්නු අරබි පවසන්නේ, කෂ්ෆ් හෝ ඉල්හාම් ලබා ඇති පුද්ගලයන්ට ෂියා කෙනෙකු ඌරෙකුගේ ස්වරූපයෙන් දිස්වන බවයි. (අල්-ෆුතුහාතුල් මක්කිය්යා 11/287, ඡේද 283–284)
- හිජ්රි 1091 දී මියගිය අල්-ෆයිද් අල්-කාෂානි (الفيض الكاشاني) අද්වෛතවාදයට සහය දක්වමින් කලිමාත් මක්නූනාහ් (كلمات مكنونة) සහ අල්-හකාඉක් (الحقائق) වැනි කෘති රචනා කළේය.
- ඉන්පසු ආයතුල්ලාහ් කුමයිනි ද අද්වෛතවාදයට සහය පළ කරමින් මිස්බාහුල් හිදායා (مصباح الهداية) නම් කෘතිය රචනා කළේය. ඔහුගේ පර්සියානු කාව්යයක, “මම මගේ ආත්මයෙන් මිදී, අල්-හල්ලාජ් මෙන් ‘අනා අල්-හක්’ (أنا الحق – මමම සත්යය වෙමි) යැයි ප්රකාශ කළෙමි.” යනුවෙන් සඳහන් වේ.
- කුමයිනි, ඉබ්නු අරබිගේ අදහස්වලින් බෙහෙවින් බලපෑමට ලක්වූ අතර, ඔහුගේ ෆුසුසුල් හිකම් කෘතියට විස්තරාත්මක අර්ථකථනයක්ද ලියා ඇත. කුමයිනිගේ පර්සියානු අද්වෛත කාව්ය, ඉබ්නු අරබි සහ ඉබ්නු ෆාරිද්ගේ කාව්යවලින් උපුටා ගත් ඒවා බවද ප්රකාශ කෙරේ.
- කුමයිනිගේ සහාය හේතුවෙන් අද්වෛතවාදය කුම් නගරයේ උගන්වනු ලැබේ. කල්කුඩාවෙන් කුම් නගරයට ගිය ෂියා දෙදෙනෙකු, අද්වෛතවාදී මව්ලවියෙකු හමුවී මේ පිළිබඳ ආඩම්බරයෙන් පැවසූ බව සඳහන් වේ.
- ජඅ්ෆර් මුර්තදා අල්-ආමිලි, අල්-මජ්ලිසි, අල්-බහ්රානි, අත්-තබාතබාඉ (الطباطبائي) වැනි ඉමාමිය්යා විද්වතුන් අද්වෛතවාදය කුෆ්ර් ලෙස හඳුන්වා එය ප්රතික්ෂේප කළහ.
- වර්තමානයේ කුමයිනිගේ අද්වෛත අදහස් විවේචනය කිරීමට බොහෝ දෙනා මැළිවෙති. එයට හේතුව ඔහුගේ අනුගාමිකයන් බලයේ සිටීම නිසා ඔවුන් බිය වීම බව කියැවේ. එහෙත් ලන්ඩනයේ සිට ක්රියාත්මක වන අතිශය දැඩි ඉමාමි-රාෆිදි ප්රචාරක යාසීර් හබීබ්, කුමයිනිගේ අද්වෛත අදහස් හේතුවෙන් ඔහු කාෆිර් සහ මඟ වැරදුණු පුද්ගලයෙකු ලෙස හඳුන්වයි.
ඉමාමිය්යාවරුන්ගේ ෆික්හ් මධ්හබය කුමක්ද?
ඉමාමිය්යාවරුන් පවසන්නේ, හිජ්රි 148 දී මියගිය හයවන ඉමාම් වන ජඅ්ෆර් අස්-සාදික්ගේ මාර්ගය අනුගමනය කරන බවයි. මෙම මධ්හබය ජඅ්ෆරි මධ්හබය (المذهب الجعفري) ලෙස හැඳින්වේ.
- එහෙත් මෙම මධ්හබයට ජඅ්ෆර් අස්-සාදික් සමඟ සෘජු සම්බන්ධයක් නොමැති බව මෙම ලිපිය පවසයි. එය ඔහුගේ මරණයෙන් වසර 200කට පසුව ලේඛනගත වූ අතර, ඔහු නොපැවසූ අදහස්ද ඔහුට ආරෝපණය කර ඇතැයි එහි සඳහන් වේ.
- ඉමාමිය්යා ෆික්හ් සම්ප්රදාය ඇත්ත වශයෙන්ම හිජ්රි 381 දී මියගිය ඉබ්නු බාබවෙයිහ් අල්-කුම්මි (ابن بابويه القمي)ගේ කෘතිවලින් ආරම්භ වූ බවද ප්රකාශ කෙරේ.
- හිජ්රි 413 දී මියගිය අල්-මුෆීද් සහ හිජ්රි 436 දී මියගිය අල්-මුර්තදා ෆික්හ් විෂය කෙරෙහි වැඩි අවධානයක් යොමු කළහ. පසුව 8වන සියවසේ විසූ ඉබ්නුල් මුතහ්හර් අල්-හිල්ලි (ابن المطهر الحلي) විසින් එය තවදුරටත් වර්ධනය කරන ලදී.
ජඅ්ෆරි මධ්හබය පස්වන මධ්හබයද?
මෙම ලිපියට අනුව, ජඅ්ෆර් අස්-සාදික්ගේ මරණයෙන් වසර 200කට පසු ජඅ්ෆරි මධ්හබය ආරම්භ වූ බැවින් එයට විශ්වාසනීයත්වයක් නොමැති බව සඳහන් වේ.
එමෙන්ම සුන්නි මධ්හබ් හතරේ ඉමාම්වරුන් වන අබූ හනීෆා, මාලික්, ෂාෆිඊ සහ අහ්මද් ඉබ්නු හන්බල්ගෙන් ඔවුන්ගේ ශිෂ්යයන් සෘජුවම ඉගෙන ගත් බවත්, ඒවා සමඟ ජඅ්ෆරි මධ්හබය සංසන්දනය කිරීම සුදුසු නොවන බවත් ලිපියේ සඳහන් වේ.
එබැවින් ජඅ්ෆරි මධ්හබය පස්වන මධ්හබය ලෙස හඳුන්වා මහජනයා ෂියා මාර්ගයට යොමු කිරීම නතර කළ යුතු බව එහි ප්රකාශ කරයි.
1959 වසරේ, හිටපු ෂෙයික් අල්-අස්හර් මහ්මූද් ෂල්තූත් (محمود شلتوت) ජඅ්ෆරි මධ්හබය අනුගමනය කළ හැකි බවට ෆත්වාවක් නිකුත් කළ බව කියනු ලැබේ. එහෙත් යූසුෆ් අල්-කරදාවි එවැනි ෆත්වාවක් තිබූ බව ප්රතික්ෂේප කරමින්, එය ඔහුගේ පෞද්ගලික අදහසක් හෝ මාධ්ය ප්රකාශයක් පමණක් බව පවසා ඇත.
ඉමාමිය්යා මධ්හබයේ “විලායතුල් ෆකීහ්” (ولاية الفقيه) යන නව බිද්අතයේ ආරම්භය
ඉමාමිය්යාවරුන්ගේ විශ්වාසයට අනුව, වසර දහසකට වැඩි කාලයක් සැඟවී සිටින ඉමාම් මහ්දි නැවත පැමිණ පාලනය භාරගත යුතුය. නමුත් ඔහු ප්රකාශ නොවීම නිසා රාජ්ය පාලනය සම්බන්ධ ගැටලු මතු විය.
එබැවින් සැඟවුණු ඉමාම්ගේ නියෝජිතයා ලෙස ක්රියා කරන ක්රමයක් ක්රමයෙන් හඳුන්වා දෙන ලදී.
- හිජ්රි 329 සිට අධිකරණ කටයුතු සහ ෆත්වා නිකුත් කිරීම සඳහා පමණක් ෆකීහ් (ආගමික විද්වතා)ට බලය හිමි විය.
- හිජ්රි 786 දී මුහම්මද් ඉබ්නු මක්කි ඉමාම්ගේ නියෝජිතයාට දඬුවම් නීති ක්රියාත්මක කළ හැකි බව ප්රකාශ කළේය.
- හිජ්රි 940 දී මුහක්කික් අල්-කරකී (المحقق الكركي) ෂාහ් රජු ඉමාම්ගේ නියෝජිතයා බව ප්රකාශ කළේය.
- හිජ්රි 1245 දී මියගිය අහ්මද් නරාකී (أحمد النراقي) අවාඉදුල් අය්යාම් (عوائد الأيام) නම් කෘතියේ විලායතුල් ෆකීහ් පිළිබඳ ගැඹුරු අදහස් ඉදිරිපත් කළේය.
- මෙම සංකල්පය ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක කළේ ආයතුල්ලාහ් කුමයිනිය. ඔහු තමන් ඉරානයේ උත්තරීතර ආධ්යාත්මික නායකයා ලෙස ප්රකාශයට පත් කළේය.
- මෙම ප්රවණතාවයට මුහම්මද් කාසිම් ෂරීඅත්මදාරි, මුන්තසිරි, අල්-ඛූඊ, අල්-සිස්තානි, මුහම්මද් හුසෙයින් ෆද්ලල්ලාහ් වැනි ඉමාමිය්යා විද්වතුන් විරෝධය පළ කළහ. ඔවුන් අතර සමහරෙක් පසෙකට කරනු ලැබූහ, සමහරෙක් අත්අඩංගුවට ගනු ලැබූහ, තවත් සමහරෙක් නිවාස අඩස්සියේ තබන ලදී.
- By: Doctor Ahmad Ashraf